मित्रांनो, प्रत्येक विद्यार्थ्याला दर्जेदार शिक्षण मिळावे आणि त्यांच्या बुद्धिमत्तेला आर्थिक अडचणींचा सामना करावा लागू नये, यासाठी महाराष्ट्र शासन नेहमीच प्रयत्नशील असते. याच प्रयत्नांचा एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे ‘छत्रपती राजाराम महाराज सारथी शिष्यवृत्ती’ योजना (Sarathi Scholarship Scheme). 2026 हे शैक्षणिक वर्ष आता जवळ येत असताना, अनेक होतकरू विद्यार्थ्यांना या योजनेतून शिक्षणाचे स्वप्न पूर्ण करण्याची सुवर्णसंधी मिळणार आहे. आर्थिक दुर्बल घटकांमधील हुशार मुलांना प्रोत्साहन देण्यासाठी आणि त्यांची उच्च माध्यमिक स्तरापर्यंतची शिक्षणातील गळती रोखण्यासाठी ही योजना अत्यंत उपयुक्त ठरते. जर तुम्ही किंवा तुमच्या ओळखीतील कोणी या योजनेचा लाभ घेऊ इच्छित असाल, तर हा लेख तुमच्यासाठीच आहे. चला तर मग, ‘सारथी शिष्यवृत्ती 2026’ बद्दल सविस्तर माहिती जाणून घेऊया.
‘सारथी शिष्यवृत्ती’ म्हणजे काय आणि कोणासाठी?
‘छत्रपती राजाराम महाराज सारथी शिष्यवृत्ती’ ही छत्रपती शाहू महाराज संशोधन, प्रशिक्षण व मानव विकास संस्था (सारथी), पुणे यांच्यामार्फत राबवली जाणारी एक महत्त्वाकांक्षी योजना आहे. केंद्र सरकारच्या राष्ट्रीय आर्थिक दुर्बल घटक शिष्यवृत्ती योजनेच्या (National Merit Cum Means Scholarship – NMMS) धर्तीवर, ही शिष्यवृत्ती विशेषतः मराठा, कुणबी, कुणबी-मराठा आणि मराठा-कुणबी या लक्षित गटांमधील विद्यार्थ्यांसाठी सुरू करण्यात आली आहे. 2026-27 या शैक्षणिक वर्षासाठी, इयत्ता ९वी ते १२वी पर्यंत नियमित शिक्षण घेत असलेल्या पात्र विद्यार्थ्यांकडून अर्ज मागवण्यात येतील. ज्या विद्यार्थ्यांनी NMMS परीक्षा उत्तीर्ण केली आहे, परंतु केंद्र सरकारची शिष्यवृत्ती त्यांना मिळाली नाही, अशा आर्थिक दुर्बल घटकांतील विद्यार्थ्यांसाठी ही योजना वरदान ठरत आहे.
शिष्यवृत्तीचे फायदे आणि पात्रता निकष 2026
या योजनेअंतर्गत पात्र ठरणाऱ्या विद्यार्थ्यांना इयत्ता ९वी ते १२वी पर्यंत, दरमहा ८०० रुपये याप्रमाणे प्रतिवर्षी ९,६०० रुपये शिष्यवृत्ती दिली जाते. ही रक्कम थेट विद्यार्थ्यांच्या ‘बँक खात्यात’ (Bank Account) जमा केली जाते, ज्यामुळे त्यांना आपल्या शैक्षणिक गरजा पूर्ण करण्यास मदत होते. या शिष्यवृत्तीसाठी अर्ज करण्यासाठी काही महत्त्वाचे पात्रता निकष आहेत, ते खालीलप्रमाणे:
- विद्यार्थ्यांच्या पालकांचे (आई-वडील दोघांचे मिळून) वार्षिक उत्पन्न १,५०,०००/- (दीड लाख रुपये) पेक्षा कमी असावे.
- विद्यार्थी NMMS परीक्षा उत्तीर्ण असावा, परंतु त्याला केंद्र सरकारची शिष्यवृत्ती प्राप्त झालेली नसावी.
- विद्यार्थी मराठा, कुणबी, कुणबी-मराठा किंवा मराठा-कुणबी या लक्षित गटांपैकी असावा.
- इयत्ता ९वी आणि ११वी मध्ये किमान ५५% गुण मिळवणे आवश्यक आहे.
- इयत्ता १०वी मध्ये किमान ६०% गुण प्राप्त करणे आवश्यक आहे, जेणेकरून पुढील वर्गात शिष्यवृत्ती सुरू राहील.
- विद्यार्थी महाराष्ट्रातील कोणत्याही शासकीय, शासनमान्य, अनुदानित स्थानिक स्वराज्य संस्थेत शिकणारा असावा.
कोण अर्ज करू शकत नाही?
काही विशिष्ट प्रकारच्या शाळांमधील विद्यार्थी या शिष्यवृत्तीसाठी अपात्र ठरतात. यामध्ये खालील विद्यार्थ्यांचा समावेश आहे:
- विनाअनुदानित शाळेत शिकणारे विद्यार्थी.
- केंद्रीय विद्यालयात शिकणारे विद्यार्थी.
- जवाहर नवोदय विद्यालयात शिकणारे विद्यार्थी.
- शासकीय वसतिगृहाच्या सवलतीचा (भोजन व्यवस्था व शैक्षणिक सुविधा) लाभ घेणारे विद्यार्थी.
- सैनिक शाळांमध्ये शिकणारे विद्यार्थी.
त्यामुळे, अर्ज करण्यापूर्वी तुमच्या शाळेचा प्रकार आणि तुम्ही इतर कोणत्याही शासकीय योजनेचा लाभ घेत आहात का, याची खात्री करून घ्या.
अर्ज प्रक्रिया 2026: एक सोपे मार्गदर्शक
सारथी शिष्यवृत्तीसाठी अर्ज करण्याची प्रक्रिया ही शाळा आणि शिक्षण अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून केली जाते. विद्यार्थ्यांनी थेट सारथी संस्थेकडे अर्ज पाठवू नये. 2026 साठी अर्ज प्रक्रिया खालीलप्रमाणे असेल:
- **ऑनलाइन माहिती भरणे:** विद्यार्थ्यांची ऑनलाइन माहिती सारथी संस्थेने दिलेल्या विशिष्ट ‘लिंक’ (Link) वर इंग्रजी भाषेत भरणे आवश्यक आहे. यासाठी इयत्ता ९वी आणि १०वीच्या विद्यार्थ्यांसाठी स्वतंत्र लिंक्स दिल्या जातात. शाळेच्या मुख्याध्यापकांनी वर्गशिक्षकांच्या मदतीने ही प्रक्रिया पूर्ण करावी.
- **आवश्यक कागदपत्रांची जमवाजमव:** विद्यार्थ्याने अर्जासोबत आवश्यक कागदपत्रे जोडून मुख्याध्यापकांकडे जमा करावीत.
- **शाळेमार्फत सबमिशन:** मुख्याध्यापकांनी प्राप्त झालेले अर्ज तपासून, आवश्यक शिफारस पत्रांसह संबंधित माध्यमिक शिक्षण अधिकाऱ्यांकडे (सर्व) सादर करावेत.
- **शिक्षण अधिकारी स्तरावर पडताळणी:** शिक्षण अधिकारी (माध्यमिक) यांनी तालुकानिहाय कॅम्प आयोजित करून अर्जांची छाननी व पडताळणी करावी आणि पात्र अर्ज सारथी संस्थेकडे स्पीड पोस्ट किंवा खास दूतामार्फत पाठवावे.
आवश्यक कागदपत्रे
छत्रपती राजाराम महाराज सारथी शिष्यवृत्तीसाठी अर्ज करताना खालील कागदपत्रे जोडणे अनिवार्य आहे:
- विद्यार्थ्यांच्या स्वाक्षरीसह विहित नमुन्यातील शिष्यवृत्ती मागणी अर्ज. (इयत्ता ९वी व १०वी साठी स्वतंत्र नमुने उपलब्ध)
- मुख्याध्यापकांचे स्वाक्षरीसह विहित नमुन्यातील शिफारस पत्र.
- पालकांचे (आई-वडील दोघांचे मिळून) तहसीलदार यांच्या स्वाक्षरीतील चालू आर्थिक वर्षातील उत्पन्नाच्या दाखल्याची सत्यप्रत (१,५०,०००/- पेक्षा कमी).
- विद्यार्थ्याच्या आधार कार्डची सत्यप्रत.
- विद्यार्थ्याच्या स्वतःच्या नावावरील बँक पासबुकच्या पहिल्या पानाची सत्यप्रत (नाव, खाते क्रमांक, ‘IFSC कोड’ (IFSC Code) स्पष्ट दिसणे आवश्यक).
- इयत्ता १०वीच्या विद्यार्थ्यांसाठी: इयत्ता ९वीच्या वार्षिक परीक्षेतील ५५% गुणांसह उत्तीर्ण झाल्याच्या गुणपत्रिकेची सत्यप्रत.
- NMMS परीक्षा उत्तीर्ण झाल्याचे गुणपत्रक/निकालाची सत्यप्रत.
- काही एकत्रित कुटुंबांमधील विद्यार्थ्यांसाठी, उत्पन्नाचा दाखला आजोबा, काका किंवा इतर नातेवाईकांच्या नावावर असल्यास, त्यासोबत शिधापत्रिकेची (रेशन कार्ड) सत्यप्रत जोडणे आवश्यक आहे, ज्यात विद्यार्थ्याचे नाव आणि नाते स्पष्ट नमूद असावे.
महत्त्वाचे लक्षात ठेवण्यासारखे मुद्दे
- NMMS परीक्षा उत्तीर्ण होऊन केंद्र शासनाच्या ‘मेरिट लिस्ट’ मध्ये (Merit List) येऊन शिष्यवृत्तीसाठी पात्र ठरलेल्या विद्यार्थ्यांनी सारथी शिष्यवृत्तीसाठी अर्ज करू नये.
- अपूर्ण अर्ज, चुकीची माहिती भरलेला अर्ज, अपूर्ण कागदपत्रे असलेला अर्ज, विहित मुदतीत सादर न केलेला अर्ज किंवा अन्य व्यक्तीचे बँक पासबुक जोडल्यास अर्जाचा विचार केला जाणार नाही.
- पालकांनी उत्पन्नाचा दाखला आणि विद्यार्थ्यांचे बँक खाते/पोस्ट बँक खाते, आधार कार्ड इत्यादी आवश्यक तयारी करून ठेवावी.
- अपात्र विद्यार्थ्यांचे अर्ज मागवून किंवा चुकीची माहिती देऊन शिष्यवृत्ती मिळवण्याचा प्रयत्न केल्यास संबंधित विद्यार्थी व मुख्याध्यापकांवर प्रशासकीय कारवाई प्रस्तावित केली जाईल.
- कोणत्याही आपत्कालीन परिस्थितीत किंवा अन्य कारणांमुळे शिष्यवृत्ती योजना निलंबित किंवा रद्द झाल्यास, त्या कालावधीचा कोणताही लाभ किंवा आर्थिक सहाय्य उमेदवारांना देय राहणार नाही.
- सारथी शिष्यवृत्तीबाबत निर्णय घेण्याचे सर्वाधिकार सारथी संचालक मंडळ व व्यवस्थापकीय संचालक यांना राहतील.
मित्रांनो, ‘सारथी शिष्यवृत्ती’ ही खरंच अनेक गरजू विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यात ‘गेम चेंजर’ (Game Changer) ठरू शकते. त्यामुळे, या योजनेची माहिती जास्तीत जास्त गरजू विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचावी यासाठी तुम्हीही प्रयत्न करा. योग्य माहिती आणि वेळेवर अर्ज केल्यास तुमचे किंवा तुमच्या ओळखीतील विद्यार्थ्याचे शिक्षणाचे स्वप्न 2026 मध्ये नक्कीच पूर्ण होईल. अधिक माहितीसाठी किंवा शंकांचे निरसन करण्यासाठी, सारथी संस्थेशी कार्यालयीन कामकाजाच्या वेळेत संपर्क साधा.
